Constantinople et la Turquie en 1828 — Charles Mac-Farlane

Mac-Farlane'in İzmir limanına yanaştığı 1827 Ağustos akşamından on dört ay önce, II. Mahmud Yeniçeri Ocağı'nı dağıtmıştı. İki ay sonra Osmanlı donanması Navarin koyunda yanacaktı. Kitabın değeri o iki tarih arasında oluşur — eski ordunun çöktüğü, yeni ordunun kurulduğu, Mora'nın kaybedileceği on altı ayda Anadolu'da seyahat eden az sayıda Avrupalıdan birinin notları.

İngilizce orijinali 1829'da Londra'da Saunders and Otley tarafından basıldı; aynı yıl ikinci baskısı 1829 sonbaharına kadar uzanan bir Appendix ile çıktı. Bu Fransızca çevirisi de aynı yıl, Nettement kardeşler tarafından Moutardier için hazırlandı. Önsözünde "Walsh'ın eserinin devamı" diye duyuruldu — Britanya elçiliği papazı Reverend Robert Walsh, Konstantinopolis'ten Londra'ya dönüş yolculuğunu bir yıl önce yayımlamıştı; Mac-Farlane onun bıraktığı yerden devam etti. Yazar İskoç kökenli, çağdaşlarının değerlendirmesi karışıktır: Dictionary of National Biography'nin ona biçtiği sıfat "voluminous, but not luminous" — hacimli ama aydınlatıcı değil. Buna rağmen Atabey ve Blackmer gibi Doğu seyahatnameleri için kurulmuş iki standart koleksiyonun kataloglarına girdi.

Bu birinci cilt yazarın İzmir'e gelişiyle açılır ve Anadolu'da batıdan doğuya — Bergama, Manisa, Sardes, Mont Sipylus boyunca — uzanan iç seyahatleriyle biter. Konstantinopolis ikinci cilttedir; bu nüsha tek başına bütün eseri vermez. Açılış sayfasında Üsküdar'ın arkasındaki tepelerden çizilmiş katlanır bir İstanbul panoraması yer alır; kitap, varış noktasının görüntüsüyle başlayıp oraya cilt boyunca yavaş yaklaşır.

İlk dört bölüm İzmir'de geçer. Mac-Farlane oraya 1822 Rum katliamlarının hatırası henüz taze, Yeniçeri'nin dağılışı henüz on dört aylıkken varır. Smyrna valisi Hassan Paşa'nın ölçülü yönetimini, Frank mahallesinin kenarındaki kışlada talim yapan yeni nizamiye birliklerini, sırf Yunan baskınlarına karşı değil "tüm haçlı bir Avrupa ittifakına" karşı huzursuzluk yaşayan Frank tüccarlarını anlatır. İngiliz mezarlığı ona ilk şokunu yaşatır: bir denizcinin defnine katıldığında çukurun yarı yarıya suyla dolu olduğunu görür — Meles ırmağının yakınlığından. Hemen ardından öğrendiği şey: Türkler eski Smyrna mezarlığındaki taşları söküp yeni düzenli birliklere kışla malzemesi yapmıştır. Yeniçeri'nin sonu için ise tek bir cümlesi vardır: "öğrenciler çalınmış meyveleri bıraktığı kolaylıkla teslim oldular."

Anadolu içlerine girdiğinde tonu değişir. Bergama'da bir Türk hamamının vestibülünde duran antik mermer bir vazo görür. Sahibi, atasının vazonun içinden bir define çıkardığını ve sultanın karşılığında ona kalıtsal bir vergi toplayıcılığı görevi verdiğini anlatır. Vazoyu artık tılsım gibi görmektedir — kaybederse mülkünü ve görevini de kaybedeceğine inanır. Bir İngiliz seyyah, Smyrnalı antikacı Borrell aracılığıyla yirmi bin piyastre teklif etmiştir; Borrell vazoyu hiç görmemiştir. Mac-Farlane gördükten sonra yazar: bu fiyat verilirse hem para hem zaman kaybedilirdi. Levhası kitapta yer alır (Vase de Pergame et têtes de terre de Cotta).

Manisa yakınında, Akpınar'da kayaya oyulmuş yirmi sekiz fit yüksekliğindeki antik kabartmayı ölçer; bunun için tepelere tırmanır. Önceki seyyahlar — Chishull, Chandler — figürü Niobé sanmıştı; Mac-Farlane onlara karşı çıkar, heykelin Kibele olduğunu savunur. Yüz hatları silinmiştir. "Zamanın bağışladığı her şeyi Türklerin şiddeti tahrip etti" diye yazar.