Voyages en Perse, Arménie, Mésopotamie, Chaldée, Kurdistan, Arabie, 1843

1665'te yirmi bir yaşında bir Parisli kuyumcu oğlu, babasının mücevher ticareti için İsfahan'a gitti. On yılda Şah Abbas II'nin kişisel mücevher alıcısı oldu, taç giyme törenlerini yakından izledi, Farsça öğrendi, kral saraylarından köy pazarlarına kadar Safevi İran'ını belgeledi. Sonra Fransa'da Hügenot zulümleri başladı. Jean Chardin Londra'ya kaçtı; İngiliz kralı onu şövalye ilan etti, saray kuyumcusu yaptı. Bir mücevherci çırağı olarak çıktığı yoldan, 17. yüzyılın en güvenilir Doğu seyahatnamecisi olarak döndü.

Garnier'nin bu kitabı, Chardin'in hikâyesiyle açılır — ama onunla bitmez.

İçerik

Kitap tek bir seyyahın anlatısı değil; on farklı gezginin on farklı seferini bir araya getiren bir derleme. Chardin'den (1664-1680) başlayıp Eugène Boré'ye (1837-1840) kadar, yaklaşık iki yüz yıllık bir coğrafyanın — İran, Ermenistan, Mezopotamya, Keldani toprakları, Kürdistan, Arabistan — Avrupalı gözünden portresi çıkıyor.

Seyyahlar birbirinden farklı: Amédée Jaubert, Napolyon'un Ermenistan'a ve İran'a gönderdiği diplomatik elçi. Sir John Malcolm, Hint-Pers politikasının İngiliz mimarı. James Silk Buckingham, Mezopotamya düzlüklerinde Türkmen aşiretlerinin ateş tedavisini (hastayı taze kesilmiş sığır derisine dikip üzerine oturmak) not eden gazeteci-gezgin. James Baillie Fraser, İran'da silahlı soygunculara yakalanıp boğazına bıçak dayanan ve kitabın en gerilimli sayfalarını yazan İskoç. J.H. Stocqueler, Huzistan'da kayığına saldırılan ve bu olayı kitabın frontispisindeki gravüre konu olan İngiliz subay.

Garnier bu anlatıları kendi cümleleriyle birbirine bağlıyor, ama gezginlerin ağzından doğrudan alıntıları da koruyor. Sonuç, her bölümde ses değişen bir yol arkadaşlığı: birinde diplomatik protokol, diğerinde çöl ortasında bıçak çeken haydutlar. Stocqueler'in bölümünde İran'ın güneyinde bir Arap beyi, Moulah-Ali, misafir olduğu İngiliz heyetine tabancalarının kabzasındaki altın çivileri gösteriyor — her çivi bir düşmanın hesabı. Moulah-Ali bunu, Avrupalıların ilgisine teşekkür ederek anlatıyor.

Kitabın derleme olması onu zayıflatmıyor; aksine, tek seyyahlık anlatıda kaçırılan karşılaştırma imkânını veriyor. Chardin'in 1670'lerin İsfahan'ı ile Boré'nin 1840'ların İsfahan'ı yan yana duruyor — aradaki fark, yüz yetmiş yılın İran'da ne değiştirdiğinin sessiz bir kaydı.

Yayıncı ve seri

Mame et Cie, 19. yüzyıl Fransa'sının en büyük Katolik yayınevlerinden biriydi; döneminde "edebiyatın Creusot'su" olarak anılıyordu — Le Creusot nasıl demir üretiminin merkeziyse, Mame de kitap üretiminin merkeziydi. 1865'te günde üç-dört ton kitap basıyordu. "Bibliothèque de la Jeunesse Chrétienne" (Hristiyan Gençliğin Kitaplığı) serisi, Tours başpiskoposunun onayıyla yayımlanan ve Fransız okullarında ödül olarak dağıtılan kitaplardan oluşuyordu. Bu cildin ait olduğu seri, 1843 itibarıyla kırk dokuz cildi bulmuştu.

Voyages en Perse bu serinin başarılı kalemlerinden: 1843'teki ilk baskıdan sonra en az sekiz baskı daha yapılmış (son tespit edilen: 1880, dokuzuncu baskı). Otuz yedi yılda dokuz baskı, bir okul ödülü kitabı için ciddi bir devamlılık.

Bibliyografik bir not

Kitabın resimli başlık sayfasında (gravürlü sayfa) yazar adı "Ernest Garnier" olarak geçiyor. Tipografik başlık sayfasında ise doğru isim yazılı: "Henri Garnier." Bu hata, Mame'ın farklı baskılarında tekrarlanan bilinen bir bibliyografik yanlışlık. Yazar, Bibliothèque nationale de France kayıtlarında "E.-Henri Garnier" olarak geçiyor; "Voyages en Asie" ve "Voyages autour du Monde" adlı başka derleme seyahatnamelerin de yazarı.