Le Jour de l'An et les Étrennes, Eugène Muller, 1881

Osmanlı İstanbul'unda Bayram geldiğinde polis meyhanelerin kapılarını mühürlerdi — ama sadece üst yarısını. Alt tarafta bir geçit bırakılırdı; müşteriler eğilip içeri süzülür, kapalı görünen mekânda gecenin sonuna kadar içerdi. Bu detayı Muller, 17. yüzyıl seyyahlarının notlarından derliyor ve "cenubi"ye (güneye) bir paragrafta dönüyorsun: İstanbul'un Bayram sokaklarında dev dönme dolaplar kuruluyordu. Bir aspre (küçük bir sikke) karşılığında halatla havaya fırlatılıyordun; iki adam yetmezse dört adam geriliyordu ipleri. Muller buna şu dipnotu düşüyor: "Bu çarklar bugün panayırlarımızın çoğunda var."

Bağlam ve İçerik

Eugène Muller (1826–1913) Paris Arsenal Kütüphanesi'nin müdürüydü — Fransız devletinin en eski kütüphanelerinden birinin. Çocuk dergilerine "Oncle Anselme" takma adıyla yazan, Gens de Lettres Derneği'nin başkanlığını yapmış, 1879'da Légion d'honneur almış bir isim. Ama bu kitabın kapağında takma ad yok: Muller kendi adıyla, yıllar boyunca biriktirdiği okuma notlarını tek bir ciltte topluyor. Konu, dünyanın her köşesinde yeni yılın nasıl kutlandığı — ve kutlanırken insanların birbirlerine ne verdikleri. Étrennes, Fransızca'da yılbaşı hediyesi demek. Kitabın asıl meselesi bu: hediye verme geleneğinin arkeolojisi.

Antik Mısır'dan başlıyor. Nil'in taşma mevsimini kutlayan Osiris bayramlarından Roma Saturnalia'sına, Saturnalia'dan Galya Druid geleneklerine geçiyor. Yahudi Purim'ini, Pers Nevruz'unu, Atina Dionysia'sını aynı çerçeveye oturtuyor. Ortaçağ Fransa'sının "Fête des Fous" adlı deli şenliğinde kilise korosunun ters ayin düzenlediğini, papazların eşek üstünde piskopos taklidi yaptığını anlatıyor — gerçek belgelerden, uydurmadan.

Osmanlı bölümü kitabın en canlı sayfalarından biri. Muller burada üç ayrı seyyahın tanıklığını birleştiriyor: Jean Thévenot (Voyage au Levant, 1664), Paul Ricaut (Histoire de l'état présent de l'Empire ottoman, 1669) ve Joseph Pitton de Tournefort, 18. yüzyıl başının ünlü botanisti. Üçü de İstanbul Bayramı'nı farklı yıllardan anlatıyor; Muller bunları yan yana koyunca iki yüzyıllık bir gelenek portresi çıkıyor. Thévenot'nun aktardığı bir detay var: Bayram'da Müslümanlar yıl boyunca küs oldukları herkesi affederlerdi, sokakta karşılaşıp kucaklaşırlardı — bunu yapmayanın Bayram'ı "geçersiz" sayılırdı. Tournefort de doğruluyor: birbirine düşman olanlar Bayram'da karşılıklı el tutuşur, öpülen eli başa götürürdü.

Théophile Gautier 1852'de İstanbul'daydı ve Bayram tasvirini renk renk bıraktı. Her Müslüman'ın gardırobunu yenilediğini, sokakların mavi, pembe, fıstık yeşili, tarçın sarısı, al kırmızı kıyafetlerle dolduğunu yazıyor. Saray merasiminde sultanın "baise-main"ine (el öpme ritüeli) bizzat şahit olmuş; Muller bu sahneyi aktardıktan sonra kuru bir not düşüyor: "Daha önceki yüzyılın anlatılarından farklı bir şey görmüyoruz."

Kitap Meksika'ya da gidiyor. Aztek takvim sistemi — güneş yüzlü yuvarlak sembol, yılı temsil eden hayvan figürleri, yirmi günlük ay döngüsü — gravürlerle gösteriliyor. Azteklerin elli iki yılda bir dünyanın sonunun geleceğine inandıkları anlatılıyor: yeni ateş yakılana kadar herkes evindeki ateşi söndürür, karanlıkta beklerdi.

İki yüzü aşkın ahşap gravür kitabın omurgası. Bunlar "en iyi sanatçılar tarafından, eski ve modern otantik belgelerden" çoğaltılmış. Bernard Picart'ın 18. yüzyıl "Cérémonies religieuses" serisinden alınan Bayram sahneleri, Franz Hals'ın "Shrovetide" tablosunun ahşap baskı reprodüksiyonu, Aztek takvim çizimleri, Sultan Ahmed Camii'nin görünümü, Sainte-Sophie'ye giden sultanın kortej sahnesi — hepsi orijinal boyutta, tam sayfa. Muller bu gravürlerin her birini kitabın sonunda ayrı bir "Table et Notes Explicatives des Gravures" bölümünde açıklıyor: kaynağı, orijinal sanatçısı, gravürü kesen usta.

Yayıncı Maurice Dreyfous (1849–1918), Théophile Gautier'nin yakın dostuydu ve kendi yayınevini 1870'lerde kurmuştu. Bu kitabı tarihsiz bastırmış — sans date. Çeşitli kaynaklar basım tarihini 1881 ile 1885 arasına koyuyor. Baskı yeri Évreux, Charles Hérissey matbaası.